Pentomino-app geïnstalleerd, met 920 verschillende puzzels. Werkt verslavend. Met je vinger de stukjes verschuiven totdat ze in de rechthoek passen. En iedere volgende puzzel is weer moeilijker. Gelukkig leer je ook bij, stap voor stap. Iedere oplossing helpt je de volgende te vinden. En tot nu toe, tot en met nummer 347, lukt het nog steeds om in een redelijke tijd tot een oplossing te komen. Maar niet door redeneren. Het redeneren heb ik achter me gelaten. Ik laat mijn vingers het werk doen. Ik zit er bij en ik kijk er naar. En ziedaar, alweer een puzzel opgelost. Hoe heb ik dat gedaan? Dat weet ik niet.

Filosofen hebben altijd de rede als hun instrument beschouwd. De rede, het bewuste denken, het redeneren, is dat wat aan de basis ligt van het argumenteren, wat dan weer leidt tot algemeen erkende waarheden. Maar nu zijn er wetenschappers die beweren dat bewust denken niet bestaat. Wat wij "bewustzijn" noemen doen zij af als een bijverschijnsel, een epifenomeen. Onze beslissingen worden volgens hen onbewust genomen, ons handelen wordt door het onbewuste gestuurd. En wat de rede daarvan zegt, dat zijn maar praatjes achteraf. Volgens die wetenschappers zijn we in feite robots met een passagier, die ziet wat er gebeurt, maar niet in kan grijpen.

Op 13 april 2008 puliceerde Nature Neuroscience een onderzoek van John-Dylan Haynes en collega's, waarin de conclusie werd getrokken dat "de uitkomst van een beslissing in het brein aanwezig is tot 10 seconden voor we haar beseffen. Deze vertraging is vermoedelijk te wijten aan een netwerk van controlerende gebieden in het brein."

In A mind so rare: The evolution of human consciousness (2001) heeft neuropsycholoog Merlin Donald de aanval geopend op de minimalisten die het fenomeen "bewustzijn" een illusie noemen of op een andere manier niet ernstig nemen.

Een revolutionair boek dat aantoont dat we onze kracht als soort te danken hebben aan de ontsnapping uit de eenzaamheid van het eigen zenuwstelsel. Menselijk bewustzijn is ontstaan uit cultuur. Het is biocultureel.

Hieronder een samenvatting van een boeiend boek, The Music of Life, Biology Beyond Genes van Denis Noble. Het boek beschrijft niet alleen nieuwe fascinerende denkbeelden in de evolutiebiologie, maar is ook een flinke afknapper voor reductionistische predikers allerhande.

Er zijn mensen die beweren dat we maar een paar procent van onze geestelijke capaciteiten feitelijk gebruiken. Meestal zeggen ze daarbij: gebruik mijn methode van klankschaal-, edelstenen- of bloementherapie, dan zul je de volle capaciteit kunnen aanboren. Als ze gelijk hebben, dan zouden die klankschaal-, edelstenen- of bloemenmensen veel intelligenter, creatiever en sensitiever moeten zijn dan andere mensen, maar ik moet zeggen dat me dat nog nooit zo is opgevallen. En ik denk dan ook niet dat ze gelijk hebben. Want waarom zou de natuur zulke capaciteiten verspillen? Onze hersenen consumeren twintig procent van ons totale energieverbruik. Als we een groot deel van de capaciteit van die hersenen niet zouden gebruiken, waarom zouden we er dan zoveel energie aan verspillen? Mensen met minder hersencapaciteit, die dus ook minder energie verspillen, zouden evolutionair in het voordeel zijn, en de overcapaciteit zou in de strijd om het voortbestaan al lang zijn weggesaneerd.

De wereld kent twee soorten mensen: kapiteins en navigatoren. Of stamhoofden en sjamanen, zo u wilt. Kapiteins en stamhoofden zijn de baas. Zij nemen de beslissingen. Maar meestal doen ze dat niet zonder eerst de navigator of de sjamaan te raadplegen. De kapitein en het stamhoofd hebben de macht. De navigator en de sjamaan hebben de kennis. En de kapitein en het stamhoofd geloven dat zie die kennis nodig hebben om goede beslissingen te nemen. Misschien zegt u nou: maar je hebt toch ook stuurlieden en krijgers, en koks en machinisten? Maar dan zeg ik: stuurlieden en krijgers zijn gemankeerde leiders. Ze streven er naar om kapiteins of stamhoofden te worden. En koks en machinisten zijn stiekeme sjamanen en navigatoren. Ze treden niet op de voorgrond, maar je kunt er niet omheen.

De discussie over vrije wil en bewustzijn is niet iets van de laatste tijd. Al in de 18e eeuw was het een heftig omstreden onderwerp. Julien Offray de la Mettrie verkondigde toen al dat de mens een mechanisch monster was, een "homme machine", een collectie van autonome processen waarover niemand iets te zeggen had. Dus wat Victor Lamme en Dick Swaab tegenwoordig beweren is niet echt nieuw, al doen ze dat wel op basis van meer onderzoek dan waartoe de la Mettrie toen in staat was. Maar vanwaar al die drukte? Iedereen die er ooit over heeft nagedacht is het er over eens dat het overgrote deel van het menselijk handelen wordt bepaald door onbewuste processen, en dus niet wordt bepaald door een vrije wil.

Sam Harris is vandaag een van de bekendste atheïstische intellectuelen. Dit boekje (66 pagina's tekst) volgt op titels als "The End of Faith" en "Letter to a Christian Nation".

Het hoofdthema van "Free Will" luidt: "vrije wil is een illusie. Onze wil is niet door onszelf voortgebracht." (p5) en "ofwel is onze wil bepaald door voorafgaande oorzaken, en zijn we er niet verantwoordelijk voor, ofwel is hij het product van toeval, en zijn we evenmin verantwoordelijk" (p5). We zijn ons slechts bewust van "een klein deel van de informatie die ons brein verwerkt op elk ogenblik" (p7). Maar verderop verdwijnt ook dit kleine deel in het niets: "de intentie om het ene te doen en niet het andere, heeft zijn oorsprong niet in ons bewustzijn" (p8).

Niet alle bekende atheïsten delen het standpunt van Sam Harris. Dennett ontkent het bestaan van een vrije wil niet, en Dawkins verwijst naar ...

Het grote probleem bij het westerse wetenschappelijke denken is dat de enige oorzaken die daarbij in aanmerking worden genomen, de werkoorzaken zijn. Dat wat bij Aristoteles de 'causa efficiens' heet. De andere drie Aristotelische veroorzakingen worden nauwelijks in aanmerking genomen. Hooguit proberen evolutiebiologen de ontwikkeling van organen te verklaren vanuit het doel dat ze moeten dienen, dus op een teleologische manier. Maar fysici kennen alleen de werking van de natuurkrachten en de gevolgen die die hebben. En dan noemen ze de theorie die die natuurkrachten beschrijft de “Theorie van alles”.

De neurowetenschap is een ernstige discipline, maar het publiek werd de laatste jaren overspoeld met tijdschriftartikels en bestsellers die in aantal en verbeeldingskracht zowaar complottheorieën en de eindtijdfictie naar de kroon steken. Eindelijk lijkt er verzet te groeien tegen deze golf van boeken en tv-shows over beweerde ontmaskeringen van allerlei illusies en beweerde ontdekkingen van allerlei neuronen voor politieke stromingen, sekse, rechtspraak, karakter, aanleg, criminaliteit enzovoort.