Beschikken wij over übermensch-potentieel?
Ben je wel eens in Bletchley Park geweest? Als je nog eens in Engeland komt, moet je je de kans niet laten ontgaan om die plek te bezoeken. Het ligt aan de zuidkant van Milton Keynes, en het was tot een paar decennia geleden de geheimste plek van Engeland. Bletchley Park heeft in de tweede wereldoorlog een sleutelrol gespeeld. Het was de plek waar de geheime codes van de Duitsers werden ontrafeld, de plek waar een genie als Alan Turing zijn ideeen over computers ontwikkelde, een plek, zo geheim, dat, volgens de verhalen, Churchill de Duitsers toestond om Coventry grotendeels te verwoesten, om maar te voorkomen dat de Duitsers zouden uitvinden wat er in dat park gebeurde.
De Duitsers hadden een super geheime coderingsmachine ontwikkeld, de Enigma, waarvan ze dachten dat de berichten niet ontcijferd konden worden. De machine bood de mogelijkheid om een van vijftig triljoen coderingsschema's in te stellen, en vertaalde ingetoetste letters naar andere letters. De Engelsen hadden zo'n machine te pakken gekregen, en wisten hoe die werkte, maar ze stonden voor de schier onmogelijke taak om bij ieder Duits bericht te raden welk van al die coderingsschema's was ingesteld.
Wat hen enorm hielp was de Duitse gewoonte om hun berichten standaard af te sluiten met "Heil Hitler". De enigma-machine vertaalde letters op een bijzonder ingewikkelde manier in andere letters, maar wel altijd zodanig dat nooit een letter in zichzelf werd vertaald. Binnen een bericht zou de letter 'a' dus iedere keer weer in een andere letter worden gecodeerd, maar nooit in de 'a' zelf. Wat de Engelsen dus deden was zoeken naar de codering van "Heil Hitler", dat wil zeggen, de combinatie van twaalf letters, waarbij geen van de letters correspondeerde met de overeenkomstige letter in die groet. Als ze zo'n combinatie vonden, hadden ze dus een gedeeltelijke sleutel in handen, en was het zaak van daaruit de instelling van de machine te reconstrueren. In de loop van de tijd ontwikkelden ze zelfs een machine die automatisch de betreffende passages opzocht.
De enigma-machine was in die tijd een wonder van technisch vernuft. Maar het voordeel dat die de Duitsers opleverde werd voor een groot deel teniet gedaan door domme conventies en blinde volgzaamheid. In dat opzicht is die machine kenmerkend voor de positie van de mens in het algemeen: enerzijds een god die eigen werelden schept, en anderzijds een beest dat zich door domme gewoonten laat voortdrijven. Volgens Nietzsche is de mens een brug tussen de übermensch en het dier. Onze genialiteit wordt in veel gevallen door onze domheid gecompenseerd. Je ziet het niet zelden verenigd in een en dezelfde persoon. Hitler was een genie in het manipuleren van volksmassa's, maar een beroerde strateeg. Briljante denkers worden niet zelden gehinderd door hun eigen ego. Waarmee ik Hitler niet een briljante denker wil noemen.
Eigenlijk zijn we geen brug. We zijn veeleer de kloof die er gaapt tussen de übermensch en het dier. We zijn geen dier en we zijn geen übermensch. Als dier falen we in onze inpassing in de omgeving. In plaats van een bijdrage te leveren aan het natuurlijk evenwicht verstoren we dat, overal waar wij opduiken. In onze pogingen de omgeving naar onze hand te zetten, maken we die omgeving kapot met onze bouwsels van staal en plastic. En als übermensch falen we door onze volgzaamheid. We schrijven niet onszelf de wet voor, maar we laten ons graag de wet voorschrijven door profeten of wetenschappers. We proberen krampachtig te vermijden om eigen beslissingen te nemen en klampen ons vast aan regels en principes waarvan niet mag worden afgeweken, omdat we vinden dat ze zijn bepaald door hogere machten, of onaantastbaar zijn ingebed in de natuurlijke gang van zaken. Maar übermenschen hebben geen principes, en dieren ook niet.
Wij kennen principes, en we doen alsof we die niet zelf hebben verzonnen. Je moet toch iets hebben om van uit te gaan. En inderdaad, je kunt niet in één keer alles ter discussie stellen. Maar mogen die principes niet zelf ook eens ter discussie staan? Mogen we ons niet van tijd tot tijd afvragen waarom alles een oorzaak moet hebben, en of er niet ook dingen zouden kunnen zijn die niet veroorzaakt zijn? Mogen we ons niet van tijd tot tijd eens afvragen of een visie op de werkelijkheid die geen contradicties kent überhaupt mogelijk is? En als die principes echt onaantastbaar zouden zijn, wat maakt dan dat dat zo is? Wat is het principe dat garant staat voor onze principes?
De mensheid is een bron van briljante vondsten. We hebben het aangezicht van de aarde veranderd. We hebben de aarde bewoonbaar gemaakt voor veel meer soortgenoten dan die van nature in leven zou kunnen houden, en we hebben ons daarmee aan de macht van de natuur onttrokken. Maar al onze scheppingen bergen in zich de kiem van hun zelfvernietiging. We scheppen nieuwe, tot dan toe ongekende mogelijkheden, en gebruiken ze dan zodanig dat ze op den duur zichzelf onmogelijk maken. We doen dat omdat we telkens niet ver genoeg durven te gaan, omdat we niet de volle verantwoordelijkheid durven te dragen, omdat we niet durven te zeggen: tot hoever reikt dit principe? En moeten we niet toch eens wat anders bedenken?
Beschikken wij mensen eigenlijk wel over übermensch-potentieel?
Reacties (2)
Materialisme en technologische zaken in kennis is geen übermensch - potentieel..
De mens heeft een onnatuurlijke transformatie veroorzaakt op de wereld, er zijn aangrijpende veranderingen voor elk levend wezen ontstaan. Maar we ondergaan het in 'groei' dat tijdsgebonden en tijdelijk is of, we ondergaan het in 'verval' dat ongetwijfeld negatieve excessen veroorzaken, zoals we vandaag de dag al opmerken.
Men neemt grote risico's in het voordeel van bijvoorbeeld economische groei omdat men ervan uit gaat in het voortbestaan van kapitaalmaatschappij. Ik ben anders van mening dat de risico's te groot zijn omdat we naar verval gaan. De graaicultuur waarmee men een ethische bank wenst op te richten is een voorbeeld: De winstbewijzen van de door de Belgische staat die de bank Dexia heeft opgekocht, waarvan de winstbewijzen in handen blijft van een Christelijke vakbeweging. De Belgische staat is hoofdaandeelhouder van de ondertussen van naam veranderde bank in Belfius. De vakbeweging wil met haar driehonderdduizend winstbewijzen in de veranderende bank een ethische bank maken om haar vakbewegingswerking voort te zetten in plaats van te handelen voor 'het algemeen belang', gaat men de juridische lijn volgen voor het behoud van die winstbewijzen, maar dan, zoals ze zeggen in een andere structuur. Dat is een graaicultuur en moreel onverantwoord. Maar die ethische bank moet zodanig gestructureerd worden dat de winsten niet meer uitgekeerd worden in dividenten binnen de structuur van de vakbeweging.
Dat is in tegenstelling het perfecte tweedelige voorbeeld van "groei in verval".
De andere excessen in negatieve vorm, waarvan ik er een van noem, is de verharding in de samenleving door de gemeenschap met de voortdurende prestaties in competitie met elkaar. Omdat er geen culturen in hun totaliteit te vergelijken zijn vanwege, minstens de taalbarriere, is niet iedereen gelijk aan rechten en plichten, als men niet een zekerheid voor leven aan de gemeenschap als basisrecht geeft. Twee verschillende taalgebieden moeten met elkaar communiceren bij een geschil door het met elkaar uit te praten.
Iedereen verschilt van elkaar, daar moet men op ingaan, anders laten we die culturen aan het lot over van verplichtingdenkers die wetten en regels opleggen vanwege hun historische schrift, waardoor de enkelvoudige politiek geen vat meer heeft in de uitvoering van haar humane beleidsvorming.
Danny Braaklandt De Temmerman - Laagfilosoof.. maandag 9 april 2012
Beste Kweetal,
Het is maar de vraag of Nietzsche meende dat de gehele mensheid tot Übermensch zou kunnen of moeten promoveren: gelet op Nietzsches afschuw van de gelijkheidsgedachte, is het misschien waarschijnlijker dat Nietzsche de Übermensch zag als een hogere toestand die slechts een enkeling kan bereiken (en misschien achtte hij Goethe en zichzelf wel mensen die al min of meer Übermensch zijn geworden).
Hoe dan ook, ik acht het niet waarschijnlijk dat Nietzsche zich druk zou maken over de zelfvernietiging van de mens. Integendeel, hij zou er de mensheid om waarderen. Zelfbehoud, als individu of als soort, is voor Nietzsche juist de ultieme slavenwaarde die hij verachtte. Nietzsche wil het grootse leven en dat leven impliceert gevaar (“wat mij niet vernietigt, maakt me sterker”) en het risico op zelfvernietiging. Alleen een kuddemens streeft naar veiligheid, balans met de omgeving, ‘verstandigheid’… Nietzsche zoekt passie en waar het om gaat is dan ook niet hoe te overleven maar hoe groots te sterven:
“Und zuletzt: wenn die Menschheit nicht an einer Leidenschaft zu Grunde geht, so wird sie an einer Schwäche zu Grunde gehen: was will man lieber? Diess ist die Hauptfrage. Wollen wir für sie ein Ende im Feuer und Licht oder im Sande?” (“En ten slotte: als de mensheid niet aan een hartstocht ten onder gaat, dan zal zij aan een zwakheid ten onder gaan: wat heeft men liever? Dit is de hoofdvraag: willen wij voor onszelf een einde in vuur en licht of in het zand?”) Morgenröthe 429.
De natuur heeft meer weg van een oorlog dan van vrede: het is eten of gegeten worden en succesvolle soorten vernietigen altijd andere soorten - en uiteindelijk ook zichzelf . Dit is in lijn met Nietzsche ‘wil tot macht’: alles wil overheersen en groeien, desnoods ten koste van anderen maar ook van zichzelf. Geen ‘evenwicht’ en stagnatie maar groei en ondergang. De mens overheerst momenteel de Aarde (al heb ik in het weekend een serie lezingen over de evolutie beluisterd waarin de sprekende vertebratenpaleontoloog afsloot met zijn opvatting dat we nog steeds in het tijdperk van de dino’s zitten: de laatst ontwikkelde klasse – de vogels – zijn in wezen gewoon dinosauriërs). Nietzsche zou zeggen: het is de bestemming van de mensheid om ten onder te gaan. Want ook in de mens zit de wil tot macht: ook de mens wil zichzelf overwinnen maar moet daarvoor alles op het spel zetten, niet in de laatste plaats zijn eigen bestaan.
Je hebt overigens wel gelijk dat Nietzsche meende dat universele principes de ondergang van de mens zouden worden: Nietzsche had niets tegen principes zolang het maar persoonlijke principes zijn en zij niet aan iedereen worden opgelegd. Principes die aan iedereen worden opgelegd zijn nu precies de ‘zwakheid’ van bovengenoemd citaat uit Morgenrood waaraan de mens ten prooi zal vallen als de mens er niet voor kiest persoonlijke principes te hanteren en boven de rest uit te stijgen. Al met al vind ik je Nietzsche-interpretatie aldus wat te utilitaristisch naar mijn smaak, alsof het Nietzsche erom te doen was de gehele mensheid te verheffen en hij mensen slimmer wilde maken (en Nietzsche koesterde diepe weerzin tegen het utilitarisme). Het ging Nietzsche volgens mij echter om het individu – de mensheid kon ‘m gestolen worden: “De mensheid? Ach, dat is de mensheid maar!” – en meer specifiek om het sterke individu dat naar het hoogste streeft, zichzelf en de rest daarvoor opoffert en het leven tot kunstwerk verheft.
In dat verband is deze volgende zin van je trouwens heel erg on-Nietzscheaans: “en we hebben ons daarmee aan de macht van de natuur onttrokken”. Het hele idee dat de mens zich boven de natuur zou kunnen verheffen vond Nietzsche de grootste dwaling uit de geschiedenis - wat dat betreft lijkt Nietzsche wel op Mandeville die ook al erop hamerde dat machthebbers de mensen hebben wijsgemaakt dat de mens kan kiezen om dierlijk (=slecht) of rationeel (=goed) te zijn om zo de mens beter te kunnen temmen tot ongevaarlijk, volgzaam kuddedier…
Groet,
Porphyrios
---
Bewerkt door Porphyrios op Apr 09 12 11:16
Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen
Aanmelden of Registreer plaats een reactie