Bij dat overschrijven werden bewust en onbewust fouten gemaakt. Bewust, omdat een kopiist vaak eigen opvattingen had over wat een boek wilde zeggen en daarin soms zinsneden "corrigeerde" als die hem niet bevielen. En onbewust, omdat mensen nou eenmaal fouten maken, zeker bij geestdodende taken als het letter voor letter overschrijven van een tekst. Zo ontstonden er verschillende versies van klassieke teksten, versies die niet met elkaar overeen komen, terwijl het oorspronkelijke werk in de meeste gevallen door ouderdom verloren ging. Wat een filoloog probeert te doen, is terug te keren naar de bronnen. Hij beschouwt het als zijn taak om te proberen uit die verschillende versies de oorspronkelijke tekst te reconstrueren.

De filoloog handelt vanuit zijn kennis van oude teksten. Bij iedere discrepantie velt hij een ad hoc oordeel over wat in zijn opvatting de oorspronkelijke tekst moet zijn geweest. Dat oordeel baseert hij op de inhoud van zoveel mogelijk verschillende versies van de tekst, op wat hij weet van kopieerprocessen en kopiisten, wat hij weet van de oorspronkelijke schrijver, van de tijd en de omgeving waarin die leefde, en van de invloeden waaraan de schrijver onderhevig was. Het oordeel van de filoloog is een ad hoc oordeel, omdat hij bij iedere discrepantie tussen kopieën aparte overwegingen laat gelden. Hij vat zijn werk niet op als een blindelings toepassen van een bepaalde theorie, maar als het uitoefenen van een ambacht.

Tegenwoordig worden meer en meer boeken gedigitaliseerd. Daarmee komen ze ter beschikking voor verwerking door computers. Computers kunnen heel snel vele verschillende gegevens met elkaar in verband brengen. Je zou zeggen: misschien kunnen we het werk van filologen ook wel geheel of gedeeltelijk automatiseren. Maar een computer werkt anders dan een mens. Een computerprogramma is gebaseerd op een bepaald model van de werkelijkheid. Wat de computer doet is juist heel consequent een bepaalde theorie toepassen. Dat is dus wat anders dan wat een filoloog doet. Maar als een computer op die manier een schaakkampioen kan verslaan, waarom kan die dan niet ook een filoloog assisteren of misschien wel overtreffen?

Als je regels kunt bedenken voor het vergelijken van teksten, voor het effect van kopieerprocessen, voor de eigenaardigheden van kopiisten en voor al die andere zaken waar een filoloog rekening mee houdt, waarom zou een computer dan niet diens werk kunnen overnemen? En als die computer ook nog veel meer teksten en andere gegevens in zijn werk kan betrekken, zou hij dan niet betere resultaten kunnen opleveren dan zo'n filoloog? En als dat voor filologen geldt, waarom zou dat dan niet ook voor geschiedkundigen kunnen gelden, en voor archeologen? Allemaal hermeneutische vakken. Zou een computer niet een betere hermeneut kunnen zijn dan een mens?

Hermeneutiek is geen wiskunde. Hermeneutiek is niet formeel. Een hermeneut doet aanspraak op zijn empathisch vermogen, hij probeert te ondergaan wat de oorspronkelijke schrijver onderging. Hij zoekt naar motieven, naar drijfveren, naar wensdromen. Hij vraagt zich af wat de schrijver wilde met zijn werkstuk. En hij doet dat vanuit zijn eigen emotionele beleving. Hij probeert te voelen wat de schrijver voelde. En hij heeft dat geleerd aan de hand van voorbeelden, waarbij zijn leermeester rechtstreeks toonde hoe hij te werk ging.

Wil je zoiets in een computer stoppen dan moet je het expliciet maken. Je moet gevoelens en motieven ver-talen, ze omzetten in een beschrijving, ze transponeren naar het domein van de taal. En die taal moet je dan gaan vangen in logische termen, in formele constructies, in data en operaties. Kan dat zomaar? Kun je iemand die geen koffie kent duidelijk maken hoe koffie ruikt? Als dat bij een medemens al niet lukt, hoe zou het dan bij een computer moeten? Mensen hebben een aangeboren taalvermogen, en ze beschikken over spiegelneuronen die maken dat ze voelen wat een medemens voelt in een bepaalde situatie. Maar zou je een computer ook van een taalvermogen en van spiegelneuronen kunnen voorzien?

De grote vraag is: zou een computer ook qualia kunnen ervaren? Zaken dus, die niet een-op-een in een beschrijving zijn te vertalen. Die alleen metaforisch zijn uit te drukken. Waarbij je in je beschrijving rekening moet houden met hoe je toehoorder in elkaar zit, hoe zij dingen ervaart, wat zij voelt. Het lijkt me heel moeilijk, als is het alleen al vanwege het feit dat we ons niet kunnen voorstellen dat een computer iets zou kunnen voelen.