In deze bijdrage wil ik het verschil bespreken tussen 'een' bewuste ervaring en 'mijn' bewuste ervaring. Een betekenisvolle bewuste ervaring is mijns inziens altijd mijn bewuste ervaring.

Twee benaderingen van subjectiviteit

Ik maak hier een onderscheid tussen:

1) neutrale (of zo u wilt: objectieve) subjectiviteit

en wat je - voorlopig - zou kunnen noemen:

2) contextuele (of indexicale) subjectiviteit.

Wanneer is er nu sprake van een neutrale subjectiviteit? Als in de beschrijving van de ervaring van subjectiviteit de 'indexicale temporaliteit' zonder tegenspraak weggedacht kan worden.

Om dit duidelijk te maken dienen we naar een belangrijk kenmerk van contextuele subjectiviteit te kijken. Deze laatste kenmerkt zich namelijk door de niet- epistemische zekerheid dat ervaringen onmiddellijk, persoonlijk en privé zijn.

Dit kan ik als volgt illustreren: een ervaring is pas dan mijn ervaring als ik niet kan twijfelen aan het feit dat het mijn ervaring is. Waarom twijfel ik niet? Omdat ik me niet kan vergissen in het gebruik van ' Ik' in bijvoorbeeld "Ik zie rood" of "Ik heb Pijn". Immers, zou ik me wel vergissen dan zou ik met mezelf in tegenspraak zijn: ik zou dan namelijk een ervaring hebben die niet mijn ervaring zou zijn. Ook zou ik dan eigenlijk niet weten wat het gebruik van 'Ik' eigenlijk inhoudt. Ik kan mezelf dan ook niet betekenisvol begrijpen als ik niet noodzakelijk veronderstel dat als ik iets ervaar, dit ook mijn ervaring is.

In een neutrale beschrijving van subjectiviteit is er - vanzelfsprekend- geen sprake van deze tegenspraak.

Publieke taal

Nu kan men tegenwerpen: 'Maar dat 'ik' of ' Hier' of 'Nu' waar jij zo'n heilige status aan geeft, is gewoon onderdeel van onze publieke taal. Jij probeert hier een soort van privé-taal te construeren die alleen voor jou toegankelijk zou zijn. De betekenis van jouw ' Ik' zou dan alleen voor jou gelden. Maar zo werkt dat niet. Zo werkt taal namelijk niet. Jij zou zelf geen criterium kunnen aangeven wat nu precies wat betekent. Dus ook de uitspraak 'Ik' in Ik zie rood' valt binnen een taalgemeenschap met bepaalde publieke regels voor het gebruik ervan; we kunnen jouw uitspraak dus wel degelijk meenemen in onze beschrijvingen van persoonlijke (bewuste) ervaringen ' (voor een uitvoerige bespreking hiervan zie: L. Wittgenstein,Philosophische Untersuchungen, par. 243 - 351)

Maar wacht nog eens even

Een privé-taal kan ik niet geven, maar wel privé gebruik van die taal. Het grappige van indexicals zoals 'Ik' is nu juist dat - net als bij publieke taal - het correcte (of incorrecte) gebruik inderdaad het criterium is! Maar anders dan bij stoelen, tafels en auto's - waar anderen mij kunnen corrigeren - kan ik alleen mijzelf in het hier en nu corrigeren! Wanneer weet ik namelijk wat ik met 'ik' bedoel in zin 'Ik zie rood', of 'Ik heb pijn' of wat dan ook? Alleen als ik dit ' Ik' correct gebruik. Wanneer gebruik ik dit 'Ik' correct? Als ik weet wat het betekent op het moment van uitspreken. En dat kan ik alleen weten als ik me niet kan vergissen in het gebruik ervan. Ja, deze redenering circuleert. Maar dat moet ook: deze zekerheid is immers niet epistemisch. Deze zekerheid heeft dus iets met mijn 'temporeel actorschap' te maken: ik ben het die 'ik' zeg, en ik zeg het nu!

Het feit dat ik natuurlijk ook met indexicals aan diverse taalspelen deelneem zegt niets over mijn temporeel actorschap binnen deze spelen. Mijn bewuste ervaring is de aanstichter van dit alles. Het klopt dat ik inderdaad in de taal moet stappen om iets extra-linguistisch aan te duiden: mijn bewuste ervaringen. Ik kan ook nooit aantonen dat mijn ervaringen 'waar' zijn; ik zou dan immers in de publieke taal (waarin iets waar of onwaar kan zijn) treden. Maar dankzij indexicals heb ik een interessant demarcatiepunt kunnen aangeven; die tussen mijn bewuste ervaringen en zomaar een ervaring.