verklaringen te kunnen publiceren.

De Vlaams nationalisten zijn er in geslaagd om het hele probleem te reduceren tot een politieke annex economische crisis. Volgens deze interpretatie is België en tweelandenland. Omdat Walen en Vlamingen hun eigen volksvertegenwoordigers kiezen denken ze uiteindelijk enkel en alleen aan hun eigen belang. Kiezers overstijgen hun particuleire Waalse en Vlaamse identiteit niet, bijgevolg is er geen sprake van een Belgische polis.

Deze politieke verklaring haakt zich vervolgens vast aan een hardnekkige economische visie. De Walen houden dit tweelandenland in stand omdat dat financieel zeer goed uitkomt. Niet alleen kunnen ze zo genieten van financiële geldstromen die op het federale niveau worden geïnd, wat nog erger heet te zijn is dat ze via het in stand houden van een politieke impasse hun macht binnen de grootste Belgische bedrijven genre Electrabel, BNP Paribas en Carrefour willen consolideren en/of uitbreiden. Binnen deze redeneertrant is de link naar de oude Waalse aristrocratie en haar banden met het koningshuis snel gelegd.

Hoe we ook staan ten aanzien van deze analyse; - positief of negatief-we moeten erkennen dat het discours van de Vlaams nationalisten doorspekt is van wantrouwen en balanceert op het randje van het genre van complottheorieën. Dat is zeker niet toevallig

Complotdenken

De vooraanstaande Britse socioloog Frank Furedi wijst er terecht op dat complottheorieën gretig aftrek vinden binnen een context waarin er sprake is van een manifest gebrek aan vertrouwen op structureel niveau. Concreet: complottheorieën worden vooral invloedrijk wanneer er sprake is van een crisis van zelfvertrouwen en binnen het vertrouwen tussen actoren die een cruciale rol spelen binnen een maatschappij.

De vooraanstaande Britse socioloog Frank Furedi wijst er terecht op dat complottheorieën gretig aftrek vinden binnen een context waarin er sprake is van een manifest gebrek aan vertrouwen op structureel niveau. Concreet: complottheorieën worden vooral invloedrijk wanneer er sprake is van een crisis van zelfvertrouwen en binnen het vertrouwen tussen actoren die een cruciale rol spelen binnen een maatschappij.

Complottheorieen zijn er altijd en overal, dat is des mens en geen Verlichte filosoof die er ooit in zal slagen om ze te verbannen naar het echte rijk der fabeltjes. Echter, een wijde verspreiding wijst op iets meer fundamenteel, naar een probleem op een hoger en collectief niveau. Allicht zelfs naar en cultureel probleem.

Binnen de Belgische politieke kwestie moeten we ons daarom ook realiseren dat het denken in termen van verborgen en geheime agenda zeker geen prerogatief is van de Vlaams nationalisten.

Inderdaad, het lijkt er sterk op dat de traditionele media de neiging hebben om deze irrationele excessen van één kant overdadig in de verf zetten om identieke fenomenen bij andere groepen te ontkennen.

Maar wie goed de verklaringen van Waalse politici leest, wie regelmatig kijkt naar politieke debatprogramma’s op de Waalse televisie, en wie, tenslotte, goed tussen de lijnen kan lezen van de Vlaamse kunstenaars en de verdedigers van Belgische staat zien we evenzeer afval. De complottheorieën zijn hier zo mogelijk nog futuristischer. Of moeten we net zeggen atavistischer?

Een summiere greep uit de berichten van de afgelopen week spreekt boekdelen. Zo konden we lezen dat de NVA er op uit is om de hele Vlaamse kunstsector te nationaliseren en alle niet Vlaamse kunst droog te leggen. Er werd nog net niet gesproken van een inquisitie en boekverbrandingen, al scheelde het bij sommigen niet veel.

En dan was er de nationale televisieomroep VRT. Vlaamse nationalisten zouden deze zender liever zo snel mogelijk volledig aan banden leggen. Iedere kritische vraag van een Vlaams nationalist werd neergesabeld als een proto -totalitaire poging om de vrijheid van de openbare omroep onder de knoet te houden. Een vreemde redenering, daar veel van de opmerkingen net gemaakt werden om deze vrijheid te verstevigen. Is het immers inderdaad niet vreemd dat presentatoren allerhande zich via hun programma’s, en door het opzetten van acties, zich openlijk laten zien als mensen met een uitgesproken politiek standpunt? Hierover kan er wel degelijk een ernstig en rationeel debat gevoerd worden zonder ons te begeven in apocalyptische vaarwateren.

Allicht de meest gehoorde complottheorie zijn de aanhoudende associaties van sommigen van het nationalisme van de NVA met de Holocaust en het organische romantische nationalisme zoals dat ontstond aan het einde van de 19de eeuw. In feite is deze vergelijking zo vergezocht dat ze geen waardig academische reactie verdient. Hoezeer we het oneens mogen zijn met het civiele nationalisme van de NVA moeten we ons er ten alle tijden van vrijwaren om alle vormen van nationalisme zomaar op één hoop te gooien. Zeker als het gaat om een stinkende mesthoop zoals de Holocaust. Een zwarte bladzijde in de westerse geschiedenis met een immens complexe ontstaansgeschiedenis.

Mediasaturatie

De proliferatie van complottheorieën hebben dus een culturele en systemische oorsprong. Dit de centrale focus van de Britse socioloog Frank Furedi. Een land of een samenleving met een laag zelfbeeld en met veel inherente spanningen is zeer ontvankelijk voor de verspreiding van vreemde en absurde verdachtmakingen die een rationeel debat onmogelijk maken. In zoverre zijn de boeken van Furedi hieromtrent bijzonder leerzaam. Er is echter meer aan de hand.

Een punt dat onvoldoende belicht is, is de rol van media an sich. Daarmee bedoel ik de gevolgen van de explosie van mediakanalen zoals recentelijk op een briljante manier beschreven door de erudiete Spaanse mediasocioloog Manuel Castells. Gaande van sociale media tot het nieuwe versplinterende nieuwslandschap online, steeds meer mensen en groepen zijn op jacht naar een scoop. Allen willen ze op de proppen komen met een nieuw inzicht, een nieuw perspectief. De meest gevaarlijke actoren zijn vanzelfsprekend de media die menen zelf allesomvattende oplossingen te kunnen aanbieden, maar dit ter zijde.

Een samenleving die moet omgaan met een veelheid van media verkeert in het gevaar om in een spiraal van overdrijvingen en radicalisering terecht te komen. Dit is wat er aan het gebeuren is in België. En ook in Nederland. Opgepookt door een permanente drang naar aandacht en nieuwe inzichten swingen verdachtmakingen en grote verhalen de pan uit. Hoe gekker, hoe meer doordesemd door een waas van excentriciteit; des te meer een kans op aandacht.

Het behoeft amper betoog dat een dergelijk spiraal niet goed is voor onderling vertrouwen. In een klimaat waarin verdachtmakingen alles en iedereen letterlijk en figuurlijk rondom de oren vliegen wordt wantrouwen een de facto uitgangspositie. Wantrouwen gaat deeluitmaken van onze preonotlogische horizon van waaruit onze samenleving overschouwen en begrijpelijk proberen te maken. Iemand vertrouwen dreigt bijzonder gevaarlijk te worden. Uiteindelijk weet niemand nog wie hij of zij kan vertrouwen, en al zeker niet waar en wanneer. Chaos regeert in een angstcultuur.

**

**

Perpetuum mobile van wantrouwen en onbegrip
 

De toename van wantrouwen is het gevolg van een culturele factor: de massamediamaatschappij gestoeld op een angstcultuur. Er is echter meer aan de hand. De toename van het wantrouwen zorgt op haar beurt voor een verdere fundering van de angstcultuur, zodat er bijgevolg weer meer wantrouwen ontstaat. En zo kunnen we nog wel een tijdje verder gaan.

Er is sprake van een vicieuze cirkel, of sterker nog: een perpetuum mobile. Een mechanisme dat zicht permanent in stand lijkt te houden en zichzelf in eenzelfde beweging alleen maar versterkt.,Het is niet duidelijk hoe dit mechanisme tot stoppen gebracht kan worden.

De meest voor de hand liggende oplossing lijkt immers onmogelijk. Dat is een grote nadruk op ethiek en deontologie. Maar deze oplossing is zo ver verwijderd van het collectieve denken van het postmateriële en hedonistische Europa dat iedere vermelding ervan onthaald zal worden op schatergelach. Dat zien we goed wanneer we denken en schrijven over de Chinezen anno 2011. Dat velen daar meer geloof hechten in het afleggen van een ethiek voor mensen met een publiek ambt dan in het democratiseren van diezelfde mandaten is voor ons Europeanen niet te begrijpen. Maar laat dit een troost zijn: Chinezen begrijpenook niet dat een schertsfiguur als Berlusconi jarenlang een land heeft kunnen besturen. Ze begrijpen nog minder dat politici dronken kunnen verschijnen voor nationale assemblees en daarvoor ook nog eens electoraal beloond worden ook. En neen, mensen aan het hoofd van de nationale politie eenheid die 100.000 euro over de balk smijt om een protocollaire functie van het zevende knoopsgat bij Interpol binnen te halen; dat begrijpen de Chinezen ook niet.